Het Jodendom - De joden komen niet allen uit hetzelfde oorsprongsgebied.
De Joodse identiteit
Over het aantal joden in de wereld circuleren er verschillende schattingen. Meestal houdt men het bij ongeveer 14 miljoen mensen. Een belangrijk probleem is echter dat er geen eensluidende definitie van 'jood' bestaat. Wanneer iemand zichzelf jood noemt, kan hij bedoelen dat hij behoort tot een volk, een cultuur of een godsdienst. Elk van die zelfbepalingen houdt beperkingen in. De joden komen niet allen uit hetzelfde oorsprongsgebied en verlangen niet allemaal naar het 'beloofde land'.
Het is niet evident eenduidige kenmerken aan te duiden die hen kunnen verenigen tot een 'volk'. De joden van Zuid-Europese afkomst hebben een andere eetcultuur, andere kledijvoorschriften en andere gewoonten dan de joden van Oost-Europese oorsprong. Het is onduidelijk wat dan wel en wat niet behoort tot de 'joodse cultuur'. Slechts een minderheid van de joden bestempelt zichzelf als religieus. Voor de andere joden is de joodse godsdienst een folkloristisch element; zij wonen zelden diensten bij in de synagoge.
Volgens de halacha, de joodse wet, is een persoon joods wanneer hij geboren is uit een joodse moeder - zelfs wanneer die zichzelf niet als joodse definieert - of wanneer hij of zij zich bekeert tot het jodendom. Hoe moeilijk de eigenheid van de joden te vatten is, wordt duidelijk wanneer wij concrete individuen voor ogen houden. Zijn Edith Stein, Sigmund Freud, Karl Marx, Charlie Chaplin en Bob Dylan joods? En wat betekent dat dan?
ORTHODOXE EN LIBERALE JODEN
Het beeld dat mensen doorgaans van joden hebben, is stereotiep en eenzijdig. De mannen dragen allemaal zwarte kleren met een lange mantel en een brede hoed en hebben een lange baard en bakkebaarden in pijpenkrul. De vrouwen gaan altijd gekleed in donkere, hooggesloten kleren en dragen donkere kousen. Deze voorstelling is allerminst representatief voor de heterogeniteit van de joodse gemeenschap.
In feite zijn er drie geïnstitutionaliseerde stromingen in het huidige religieuze jodendom: de orthodoxe, de gereformeerde en de conservatieve. De laatste twee worden vaak samen genomen onder de noemer 'liberale joden' en op die manier geplaatst tegenover de 'orthodoxe joden'. In beide gevallen gaat het om praktiserende joden. De joodse mannen en vrouwen die opvallend aanwezig zijn in het straatbeeld zijn orthodoxe joden, meestal van de ultraorthodoxe strekking van de chassidiem.
ORTHODOXE JODEN EN DE ALOMTEGENWOORDIGHEID VAN DE WET
Wat de orthodoxe joden groepeert, is het geloof in het geopenbaarde en geïnspireerde karakter van hun geloofsinhoud. Vanwege de goddelijke oorsprong dient die leer ongewijzigd gevolgd te worden. Er is geen ruimte voor hertaling van de wet naar de hedendaagse, particuliere context. Het leven van de orthodoxe jood is bijgevolg gestructureerd volgens de mitswot, 613 voorschriften die onderverdeeld zijn in 248 geboden en 365 verbodsbepalingen. Die bepalingen begeleiden de jood in zijn rituele beleving van de geboorte tot de dood, geven de regels aan bij feestdagen en beschrijven tot in detail de dagelijkse gang van zaken.
De orthodoxe joden zijn niet verenigd onder één centraal gezag, maar vallen uiteen in verschillende groeperingen. Zij verschillen van mening over de manier waarop het respect voor de wet toegepast dient te worden in het concrete dagelijkse leven. Op die manier maakt men een onderscheid tussen streng orthodoxe - ook wel ultraorthodoxe - gemeenschappen, gematigd orthodoxe en modern orthodoxe kringen.
DE CHASSIDIEM: DE ULTRA-ORTHODOXE JODEN
De ultra-orthodoxe beweging van de chassidiem ontstond aan het einde van de 17de eeuw in Oost-Europa, voor de joden een periode van zware vervolging en geestelijke armoede. Rabbijn Israël ben Eliëzer, bekend onder de naam Ba'al Sjem Tov, 'de Heer van de Goede Naam', afgekort tot Besjt, verkondigde met succes nieuwe inzichten aan de ongeletterde joodse massa. De idee dat iedereen gelijk en evenwaardig is voor God sloeg aan, evenals het beeld van Gods alomtegenwoordig in dagdagelijkse dingen. Volgens Ba'al Sjem Tov verliep de weg naar God niet zozeer via studie, maar via vroomheid - de term chesed, waar de naam chassidiem vandaan komt, betekent trouwens 'godsvrucht'. Onder vroomheid verstond hij enthousiast bidden en de geboden naleven.
Van Oost-Europa breidde de beweging zich uit naar Centraal-Europa. Zij werd gedragen door charismatische leiders die tsaddiekiem, 'rechtvaardigen', werden genoemd. Een tsaddik of 'rebbe' is een zeer vroom iemand, die beschouwd wordt als de tussenpersoon tussen de gelovige en God. Verschillende tsaddiekiem stichtten hun eigen dynastie. De naam van de dynastie verwijst naar de plaats waar zij vandaan kwamen. Op die manier ontstonden de Satmarer, Belzer, Bodover en Loebawitsjer chassidiem.
Vandaag zijn er nog weinig plaatsen waar chassidiem leven. Antwerpen herbergt een van de grootste gemeenschappen ter wereld, naast New York, Jeruzalem en Londen. Slecht een klein percentage van de joden maakt deel uit van de chassidische beweging. Toch betreft het een van de meest invloedrijke stromingen binnen het hedendaagse jodendom. Die joden houden de anderen immers een soort 'religieuze norm' voor. Zelf onderhouden zij weinig relaties met andere joodse stromingen. Ook intern zijn zij verdeeld, niet zozeer ideologisch, dan wel cultureel. Elke tak houdt de cultuur in stand van zijn herkomstgebied. In zekere zin leven de chassidiem van Antwerpen in het Oost-Europa van de 18de eeuw. Dat verklaart voor een belangrijk deel hun typische uiterlijk.
DE LIBERALE JODEN: GEREFORMEERDEN EN CONSERVATIEVEN
Tegen de achtergrond van de opkomende moderniteit en de emancipatiebeweging in het 19de-eeuwse West-Europa, ontstond de beweging van de gereformeerde joden. Joden in Duitsland wilden zich vanaf het begin van de 19de eeuw aanpassen aan de cultuur en de gebruiken van hun thuisland. De bedoeling was aanvaard te worden door de Duitse maatschappij. Daartoe voerden zij hervormingen door in de joodse riten en de liturgie.
Door de Tweede Wereldoorlog raakte de joodse reformatie verbreid naar de Verenigde Staten, waar ze tot op de dag van vandaag een sterke ontwikkeling kent. Die joden houden zich niet aan de strikte wetten van het koosjer eten, het dagelijks bidden met de gebedsriemen of het bedekken van het hoofd met een keppeltje. Daarmee nemen zij afstand van de orthodoxe traditie en verkiezen zij zich voortdurend aan te passen.
De conservatieve joden keerden vanaf het einde van de 19de eeuw als reactie op de reformbeweging deels terug naar de traditie. Zij aanvaarden de oude rabbijnse tradities wel en volgen dus de halacha, de joodse wet Toch proberen zij die te interpreteren vanuit de hedendaagse situatie. Het conservatieve gedachtegoed is dan ook een soort compromis tussen het orthodoxe en het gereformeerde jodendom.
De gereformeerde en de conservatieve joden worden vaak omschreven als 'liberale joden' omdat zij zich afzetten tegen de orthodoxe houding tegenover de wet. Zij beschouwen de heilige geschriften als historische en eigentijdse interpretaties van latere generaties rabbijnen. Volgens hen blijft JHWH zich openbaren aan elke generatie doorheen de blijvende studie van de oorspronkelijke teksten van de tora. Vandaar dat belangrijke afwijkingen van de halacha gerechtvaardigd kunnen worden binnen een hedendaagse context. De norm daarbij is steeds de bezorgdheid voor het voortbestaan van het joodse volk.
Bron : Interdisciplinair Centrum Religiestudie & Interlevensbeschouwelijke Dialoog
B. Broeckaert & I. Vanden Hove, Grote rituelen in de wereldgodsdiensten - 2005 Davidsfonds
http://theo.kuleuven.be/icrid/icrid_religies/icrid_religies_jodendom/
stijn.vanbaekel@theo.kuleuven.be
Jodendom